Bình dân học vụ số – từ lớp học đến không gian số an toàn cho học sinh Quang Hưng
Năm học 2026–2027 đã bắt đầu. Cùng với những bài học trên lớp, học sinh Quang Hưng đang bước vào một không gian học tập rộng mở hơn – không gian số, nơi tri thức được tiếp cận nhanh chóng nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro. Trong bối cảnh đó, trang bị kỹ năng số cho học sinh không chỉ dừng ở việc biết sử dụng thiết bị hay ứng dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là biết tìm kiếm, chọn lọc thông tin, bảo vệ bản thân và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường mạng.
Trong quá trình đổi mới giáo dục, chuyển đổi số đang từng bước làm thay đổi phương thức dạy và học. Học liệu điện tử, các nền tảng trực tuyến, công cụ hỗ trợ học tập và những ứng dụng công nghệ mới đang mở rộng không gian tiếp cận tri thức của học sinh. Với các em, một bài học không còn bó hẹp trong sách giáo khoa hay phạm vi lớp học mà có thể được mở rộng qua nhiều nguồn tư liệu, hình thức học tập và công cụ số khác nhau.
Tuy nhiên, khả năng tiếp cận công nghệ không đồng nghĩa với khả năng làm chủ công nghệ. Một học sinh có thể sử dụng thành thạo điện thoại, máy tính hay mạng xã hội nhưng vẫn có thể gặp khó khăn khi xác định đâu là thông tin đáng tin cậy, đâu là nội dung sai lệch; chưa biết cách bảo vệ dữ liệu cá nhân hoặc xử lý khi gặp những tình huống bất thường trên môi trường mạng.
Đó chính là khoảng trống mà “Bình dân học vụ số” cần hướng tới. Với học sinh, học kỹ năng số trước hết phải bắt đầu từ những kỹ năng thiết thực nhất: biết tìm kiếm thông tin phục vụ học tập; biết kiểm chứng nguồn tin; nhận diện những nội dung có dấu hiệu lừa đảo, xuyên tạc hoặc gây hại; biết bảo vệ tài khoản, mật khẩu và thông tin cá nhân; đồng thời biết tìm kiếm sự hỗ trợ từ gia đình, thầy cô và người có trách nhiệm khi gặp vấn đề trên không gian mạng.
Điều quan trọng là hình thành cho học sinh thói quen không vội tin, không vội chia sẻ và không tùy tiện cung cấp thông tin cá nhân. Trong môi trường số, một đường link có thể dẫn đến nguồn học liệu hữu ích nhưng cũng có thể chứa nội dung không an toàn; một thông tin được chia sẻ với tốc độ rất nhanh nhưng chưa chắc đã đúng. Vì vậy, kỹ năng kiểm chứng và tư duy phản biện cần trở thành một phần của năng lực học tập trong thời đại số.
Từ yêu cầu đó, “Bình dân học vụ số” không nên được hiểu đơn thuần là hướng dẫn học sinh sử dụng thêm một ứng dụng hay một thiết bị. Giá trị cốt lõi phải nằm ở việc giúp các em hình thành năng lực sử dụng công nghệ đúng mục đích, an toàn và có trách nhiệm. Công nghệ khi được sử dụng đúng cách sẽ mở rộng cơ hội học tập, khuyến khích sáng tạo và giúp học sinh chủ động hơn trong tiếp cận tri thức. Ngược lại, nếu thiếu kỹ năng, chính không gian số có thể trở thành nơi các em dễ tiếp nhận thông tin sai lệch, bị lôi kéo hoặc gặp những nguy cơ mà bản thân chưa đủ khả năng nhận diện.
Thực tế hoạt động giáo dục trên địa bàn xã cho thấy công nghệ đang ngày càng được đưa vào hỗ trợ việc dạy và học theo hướng thiết thực. Học sinh được tiếp cận với các công cụ công nghệ thông tin, học liệu số và những ứng dụng mới, trong đó có trí tuệ nhân tạo, để phục vụ học tập và sáng tạo sản phẩm. Việc đưa công nghệ vào những hoạt động cụ thể giúp các em không chỉ biết sử dụng thiết bị mà còn từng bước hình thành năng lực tìm kiếm, xử lý thông tin và tạo ra sản phẩm bằng công cụ số.
Từ lớp học, kỹ năng số cần tiếp tục được củng cố trong đời sống hằng ngày. Bởi phần lớn thời gian học sinh sử dụng thiết bị số không chỉ dành cho việc học mà còn gắn với giao tiếp, giải trí và tiếp nhận thông tin. Đây cũng là lý do gia đình giữ vai trò quan trọng trong việc đồng hành cùng con em mình. Phụ huynh không nhất thiết phải biết tất cả các công nghệ mà con đang sử dụng, nhưng cần quan tâm đến cách các em sử dụng công nghệ, hướng dẫn các em giữ an toàn thông tin cá nhân, lựa chọn nội dung phù hợp và chủ động trao đổi khi gặp tình huống bất thường.
Cùng với gia đình, nhà trường có vai trò tạo ra môi trường để kỹ năng số được hình thành qua thực hành. Thay vì chỉ dừng ở những buổi tuyên truyền, các kỹ năng nhận diện thông tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm hay phòng tránh lừa đảo trực tuyến có thể được lồng ghép vào hoạt động học tập, trải nghiệm và sinh hoạt phù hợp với từng lứa tuổi. Khi được thực hành thường xuyên, kỹ năng sẽ dần trở thành thói quen và khả năng tự bảo vệ của học sinh sẽ được nâng lên một cách tự nhiên.
Ở góc độ rộng hơn, “Bình dân học vụ số” còn có ý nghĩa thu hẹp khoảng cách về kỹ năng số trong cộng đồng. Khi học sinh biết sử dụng công nghệ an toàn và hiệu quả, những kiến thức đó không chỉ dừng lại ở lớp học mà có thể lan tỏa tới gia đình. Các em có thể trở thành những người hỗ trợ cha mẹ, ông bà trong những thao tác số cơ bản, đồng thời cùng người thân nâng cao cảnh giác trước các hình thức lừa đảo trên môi trường mạng.
Đối với Quang Hưng, xây dựng kỹ năng số cho học sinh cần được nhìn nhận như một bộ phận của quá trình xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh và thích ứng với yêu cầu mới. Mục tiêu không phải tạo ra những học sinh chỉ biết sử dụng nhiều công nghệ hơn, mà là những học sinh biết học tập bằng công nghệ, biết tự bảo vệ mình và biết chịu trách nhiệm với hành vi của mình trên không gian số.
Năm học mới mở ra nhiều cơ hội để công nghệ tiếp tục đồng hành với giáo dục. Nhưng để những cơ hội ấy trở thành giá trị thực chất, học sinh cần được trang bị cả tri thức và “sức đề kháng” cần thiết trước những mặt trái của môi trường mạng. Mỗi lớp học trở thành một nơi rèn luyện kỹ năng số; mỗi gia đình trở thành một điểm tựa an toàn; mỗi học sinh trở thành một người sử dụng công nghệ chủ động, tỉnh táo và có trách nhiệm – đó cũng là cách để “Bình dân học vụ số” đi từ một phong trào đến một năng lực thiết thực trong đời sống.
Từ những kỹ năng được hình thành hôm nay, học sinh Quang Hưng sẽ có thêm hành trang để học tập, sáng tạo và hội nhập trong môi trường số. Quan trọng hơn, các em biết làm chủ công nghệ thay vì để công nghệ chi phối; biết tận dụng những giá trị tích cực của không gian mạng nhưng cũng đủ bản lĩnh để nhận diện, phòng tránh những rủi ro. Đó là nền tảng cần thiết để xây dựng thế hệ học sinh không chỉ có kiến thức mà còn có năng lực số, ý thức trách nhiệm và khả năng thích ứng với yêu cầu của thời đại mới./.
